ابتدا > شبکه انسانی > مقدمه‌ای بر سیستم‌های پیچیده (قسمت اول)

مقدمه‌ای بر سیستم‌های پیچیده (قسمت اول)

تعریف رسمی و لغت‌نامه‌ای سیستم پیچیده (complex systems) بدین‌شکل است که اول؛ سیستمی که از اجزایی با اثرات متقابل تشکیل شده است یا دوم؛ سیستمی که به سختی فهمیده می‌شود. از این‌میان،‌ تعریف اول به آنچه ما از سیستم پیچیده در نظر داریم نزدیک‌تر است. تعدادی از مهم‌ترین مشخصه‌های سیستم‌های پیچیده عبارت است از:
اول؛ تعداد اجزا بسیار که بر یکدیگر اثر متقابل دارند.
دوم؛ اثرات متقابل بین اجزاء به‌شکل تصادفی است.
سوم؛ توپولوژی اثرات متقابل به‌شکل پراکنده است. یعنی ساختار سیستم همگن نیست.

سیستم‌های اقتصادی، سیستم‌های اجتماعی (مانند شبکه‌های انسانی)، اکوسیستم، اینترنت و مغز از سیستم‌هایی هستند که به‌طور غالب به‌عنوان سیستم پیچیده شناخته می‌شوند. همان‌طور که تنوع موضوعات نشان می‌دهد پارادایم سیستم‌های پیچیده بیشتر بر نحوه مطالعه موضوع تا خود موضوع تاکید دارد. نکته اصلی در درک سیستم‌های پیچیده این است که تنها نباید رفتار اجزاء را بفهمیم بلکه علاوه بر این باید چگونگی تعامل اجزاء را که منجر به‌بروز رفتار کل سیستم می‌شود نیز درک کنیم. در عمل نمی‌توان رفتار این سیستم‌ها را به شکل تحلیلی بررسی کرد. به‌همین دلیل استفاده از شبیه‌سازی کامپیوتری در تحلیل سیستم‌های پیچیده نقش مهمی دارد. در شکل زیر ویژگی‌های کلی سیستم‌های پیچیده نشان داده شده است.

نمای کلی سیستم پیچیده

دانستن تفاوت بین سیستم‌های simple و complex و complicated آموزنده است:
یک؛ سیستم‌های Simple شامل اجزاء محدودی هستند که با قوانین مشخص و قابل‌فهم با یکدیگر تعامل دارند، به‌عنوان مثال پاندول ساعت، تک‌جزئی است و رفتار آن با دقت توسط قوانین نیوتن قابل شرح است.
دو؛ ‌سیستم‌های Complicated شامل اجزاء بسیاری است و براساس قوانین تعریف‌شده و مشخصی با یکدیگر تعامل دارند. به‌عنوان مثال هواپیما یک سیستم Complicated محسوب می‌شود.
سه؛ سیستم‌های پیچیده (Complex) به‌طور معمول تعداد اجزای بسیاری داشته و بر خلاف سیستم‌های Complicated بدون آنکه در معرض سازماندهی خارجی باشند از خود رفتار سازماندهی‌شده نشان می‌دهند. به‌بیان دیگر این سیستم‌ها غالبا خودایستا (Self Organizing Systems) هستند. پیچیدگی این‌گونه سیستم‌ها ناشی از رفتار تعداد زیادی جزء ساده است که با یکدیگر در تعامل بوده و رفتار هر جزء به‌تنهایی از رفتاری که آن جزء در سیستم نشان می‌دهد متفاوت است. به‌بیان دیگر رفتار فردی با رفتار اجتماعی آن جزء تفاوت‌های مشهودی دارد که پدیده غیرمنتظره‌بودن پیچیدگی (Emergence of Complexity) خطاب می‌شود. به‌دلیل غیرمنتظره‌بودن و ظهور ناگهانی رفتار، نمی‌توان سیستم پیچیده را به اجزاء آن تقسیم کرده و از بررسی رفتار اجزاء (رفتار فردی) به‌رفتار سیستم (رفتار اجتماعی) رسید. وجه تمایز سیستم‌های پیچیده (Complex) از سیستم‌های Complicated در این نکته نهفته است.

برای بررسی سیستم پیچیده باید سطح دلخواه بررسی پدیده مشخص شود. یعنی باید جزئیات را تا رسیدن به‌سطح موردنظر کنار گذاشت. به‌عنوان مثال برای بررسی و شبیه‌سازی پویائی (دینامیک) پروتئین‌ها در سلول‌ها، بررسی سطح مولکولی کمکی به ما نخواهد کرد. در برخی سیستم‌هاس پیچیده نمی‌توان قانونی کلی برای پیش‌بینی رفتار سیستم در زمان‌های مختلف یافت. سیستم‌های پیچیده قابل پیش‌بینی نیستند و حساسیت زیادی نسبت به‌نقطه آغاز دارند. همان‌طور که گفته شد سیستم‌های پیچیده اغلب از خود رفتار خودایستا نشان می‌دهند. در این سیستم‌ها بدون آنکه نیاز به‌اجبار یا سازماندهی خارجی باشد، سیستم رفتار سازماندهی‌شده از خود بروز می‌دهد.

این مطلب بخشی از یک مقاله بلند است که در سال ۱۳۸۶ به سفارش حوزه‌هنری وابسته به سازمان تبلیغات اسلامی توسط جواد زارعی و اردوان سعیدی در شرکت نگار تهیه شده است و با کسب اجازه از مدیریت این شرکت در مجله مجازی آی.تی.باز منتشر می‌شود. فهرست مطالب و قسمت‌های بعدی، به زودی اعلام می‌شوند. یادآور می‌شود که در صورت استفاده از این مطلب، ذکر منبع فراموش نشود!

  1. mehrdad
    ۸ اسفند ۱۳۹۵ در ۱۵:۲۹ | #1

    ادامه این مطلب رو از کجا میتونم پیدا کنم؟
    ممنون

  2. مریم قنبرنزاد
    ۲۸ فروردین ۱۳۹۵ در ۰۱:۰۳ | #2

    سلام و خسته نباشید.بسیار لذت بردم و استفاده نمودم از مطالبی که برام جدید بودن .ممنونم از زحمتتون

  3. جواد زارعی
    ۴ دی ۱۳۹۳ در ۱۵:۵۶ | #3

    @مینو
    سلام خواهرم؛
    راستش فهرست منابه دم‌دستم نیست، سرم که خلوت‌تر شد، پیدایش می‌کنم فهرست کامل منابع را برای شما ایمیل می‌کنم. اگر دو سه هفته دیگر یادآوری کنید ممنون می‌شوم.

  4. مینو
    ۴ دی ۱۳۹۳ در ۰۲:۵۱ | #4

    سلام.
    متنی که در مورد سیستم پیچیده گذاشتید رو عنوان کردید که با ذکر منبع کامل . اما منبع رو نیاوردید فقط گفتید توسط چه کسی نوشته شده. واسه ذکر منبه در مقاله مشخصات کامل مقاله که کجا پاگ شده اسم سال و کلا پیزایی که واسه ذکر منبع در مقاله لازم است رو میخام
    لطفا کامل گذاشته شود یا مقاله را گذاشته که خودو مشخصاتو بردارم.
    اگر به میل ارسال بشه یا خبر داده بشه که چک کنم ممنون میشم

  5. محسن قاسمی
    ۳۰ فروردین ۱۳۹۳ در ۰۲:۰۰ | #5

    با سلام حضور محترم جناب جواد زارعی؛
    از نوع نگاه‌تون به مقوله شبکه اجتماعی و ارتباط آن با یادگیری بسیار لذت بردم و با شما هم نظر هستم.
    از مقالات زیباتون استفاده کردم .
    تشکر فراوان

    • جواد زارعی
      ۳۰ فروردین ۱۳۹۳ در ۱۷:۰۶ | #6

      سلام برادر؛
      ممنون که نوشته‌های آی.تی.باز نظرتان را جلب کرده است. اگر فرصت کنم مطالب بیشتری در این‌باره منتشر خواهم کرد.

      ارادت‌مند / جواد زارعی

  6. reza akhavan
    ۲۳ خرداد ۱۳۹۰ در ۰۴:۰۲ | #7

    ba salam

    besiar lezat bordam

    sepas gozar misham age kole in maghale (bakhsh 1 &2 ) ra besoorat pdf tarjihan baram ersal konin

    ba sepas
    reza akhavan

    • جواد زارعی
      ۳۰ خرداد ۱۳۹۰ در ۱۳:۴۸ | #8

      اگر عمر باشد و فرصت کنم، هر قسمت رو به‌صورت مستقل در قالب پی.دی.اف منتشر خواهم کرد. فکر کنم ظرف یکی دو هفته‌ آتی این کار را انجام دهم.
      تاخیر در ارایه پاسخ را هم بر من ببخشایید.

  1. بدون بازتاب